*  Strona główna

 *  Herby

 *  Forum Dyskusyjne

 *  Drzewo genealogiczne

 *  WIĘŹNIOWIE PAWIAKA 

 *  Dachau   

 *  Inne listy

 *  TOP RODZINA

 *  Strony Domowe

 *  STANGEN-Katalog Stron

 *  Stankiewicz.

 *  PTG - GENEALODZY

Ustalając ramy chronologiczne pracy brałam pod uwagę początki powstanie państwa Egipskiego ok. 3500r. p.n.e. do upadku Zachodniego Cesarstwa w Rzymie ok. 476 n.e. 

Cywilizacja i ustrój polityczny starożytnego Egiptu jest najstarszą formą ustrojową. Początki tego państwa sięgają 3500r. p.n.e. kiedy to nad Nilem powstały pierwsze państwa. Około roku 3200 p.n.e. egipski faraon Menes dokonał zjednoczenia Górnego i Dolnego Egiptu za stolicą w Memfis. Po tym zjednoczeniu założył I dynastię. Egipt Starego Państwa był tak silnie scentralizowany, że bardzo szybko nastąpiła zmiana z państwa patriarchalnego w państwo despotyczne. Faraon sprawował w Egipcie władzę absolutną nie tylko świecką, ale także religijną. Cała władza skoncentrowana była w jego rękach. Przez ludność uważany był za boga. Według wierzeń jego ojcem był bóg słońca Ra. Na samym początku władca wraz z rodziną sprawował władzę nad państwem. Głównym urzędem w państwie Egipskim był urząd Wezyra. Był on wybierany spośród członków rodziny faraona. Dopiero, gdy stopniowo do władzy zaczęto dopuszczać także arystokrację funkcję tą mógł otrzymać ktoś z rodziny arystokratycznej. Wezyr był pomocnikiem, pełniącym funkcję szefa władzy wykonawczej. 
Z kolei jego pomocnikiem był kanclerz. Wezyrowie nie pochodzący z rodziny faraońskiej za swe usługi otrzymywali ziemię, co później spowodowało, że w państwie zaczęły powstawać wielkie majątki ziemskie. Faraon był traktowany jako żyjący bóg na ziemi. Po jego śmierci według wierzeń stawał się on od razu bogiem. Było to jego drugie wcielenie. 
W okresie Nowego państwa urząd wezyra jeszcze bardziej nabrał swojej mocy. Był on odpowiedzialny za sprawy administracyjne oraz sądownicze. Obok niego na czele hierarchii stał Imhotop- pierwszy z architektów i nadwornych lekarzy faraona Dżosera. Pełnił on najważniejsze obowiązki, ale w obawach przed zbyt dużą władzą skupioną w rękach jednej osoby stworzono urząd dwóch wezyrów. Północny rezydującego w Memfis zajmował się sprawami Dolnego i Środkowego Egiptu, natomiast Południowy w Tebach kontrolował administrację Górnego Egiptu. Zajmowali się oni także nadzorem ziemi. Dowodzi to, że w Egipcie można było odnaleźć odmiany samorządowe miast. W sprawach sądowniczych faraon wypowiadał się na szczeblu lokalnym przy pomocy nomarchów. Do wyroku można było się odwołać do trybunału Sześciu Izb. W sprawach skarbowych w państwie działała administracja skarbowa, którą zajmował się naczelny skarbnik. Jako pomoc miał pod sobą dwóch podskarbich. 
W systemie wojskowym na początku istnienia państwa nie utrzymywano stałej armii. Podstawą było pospolite ruszenie. Do rozwoju doszło w późniejszym okresie tworząc armię zawodową, w której skład wchodziła często ludności państw podbitych. 

W państwie ludów pochodzenia doryckiego czyli Sparcie panowały rządy oligarchiczne. O polityce wczesnego państwa wiadomo niewiele. Powstało ono ok. IX w. p.n.e., a wiadomo tylko to że wtedy na czele władzy stali dwaj równorzędni królowie z najstarszych rodów spartańskich: Agiadów i Eurypontydów. Pełnili także funkcje sakralne. Dopiero ok. VII w p.n.e. ustrój spartański został unormowany ustawą pisemną. Za jego twórcę uznaje się Likurga. Najwyższą instytucją było zgromadzenie złożone ze Spartan o podobnym statusie majątkowym (każdy obywatel Sparty posiadał taką samą działkę ziemi przydzieloną mu przez państwo. W zgromadzeniu każdy miał prawo głosu oraz każdy był homoioi (równy). Na zgromadzeniu rozpatrywano sprawy zgłaszane przez Radę Starszych o nazwie Geruzja. Rada ta składała się z 40 członków (królowie oraz 28 obywateli), z czego żaden nie mógł przekroczyć wieku 60 lat. Do praw Geruzji należało dawać wnioski na zgromadzeniu oraz mieli możliwość rozwiązania Rady. Po zwycięskiej wojnie nad Massenią doszło do reformy wojskowej w państwie. Wprowadzono agoge, czyli wychowanie fizyczne i wojskowe młodych chłopców po ukończeniu 7 roku życia. Zmieniło to Spartę w prawdziwy obóz wojskowy. Doprowadziło to do wielu konsekwencji. Jedną z nich było zmniejszenie roli zgromadzenia, poprzez niezwykłe posłuszeństwo członków agoge. W polityce zagranicznej największą rolę odgrywali królowie. Decydowali o wojnie i pokoju. Natomiast w polityce państwa władzę nad tłumem sprawowało 5 eforów. Kontrolowali oni rozwój społeczny oraz pilnowali porządku w państwie.

Ateny od samego początku swojego istnienia były idealnym państwem demokratycznym. Nie oznacza to, że zanim osiągnęły swój wiek świetności nie przechodziły wielu przeobrażeń. Na początku władza była oligarchiczna. Przed reformami Solona, po okresie panowania absolutystycznego basileusa (króla) władzę w Atenach sprawują eupatydzi, archonci, król, dowódcy armii oraz 6 sędziów. Władzę wojskową sprawowali polemaronowi, natomiast sądowniczą archon. Obie funkcje wybierane były corocznie z grupy arystokratów. W późniejszych latach dodatkowo powołano do życia kilka innych urzędów sprawujących władzę nad warstwami nie arystokratycznymi. Po rocznej kadencji każdy z arystokratów wchodził automatycznie do areopagu, czyli Rady Starszych stanowiącej władzę wykonawczą. Ten ustrój był jednak niezbyt pozytywny dla wszystkich mieszkańców. Postanowiono to zmienić. 
W 621r. p.n.e. spisano prawa przez Drakona. Prawa te skupiały się na karze śmierci nawet dla najmniejszych kradzieży lub przestępstw. 
Dopiero reformy Solona stały się podstawą do zmiany ustroju. Zakazał on pożyczki pieniędzy pod zastaw, a także nadał jeźdźcom, hoplitom, lekkiej piechocie oraz wyrobnikom prawo do możliwości wyboru urzędników w państwie. Stworzył też możliwość wykupu przez państwo chłopów sprzedanych za granicę oraz podział obywateli na 4 grupy majątkowe z czego ci najbogatsi mogą sprawować urzędy. 
Następnym reformatorem był Kleistenes. Zlikwidował on podziały Solona wprowadzając swoje. Stworzył podział państwa na plemiona (fyle), bractwa (fratrie) oraz rody (gene). Kwalifikacje areopagu przejęła Rada Pięciuset (po 500 przedstawicieli z każdej fyli terytorialnej), przekazując areopagowi funkcje religijne oraz moralne. Najważniejszą reformą było wprowadzenie sądu skorupkowego (a nie jak wcześniej sądy przysięgłych). Poprzez wrzucanie skorupek osądzano osobę za winną lub niewinną. Były to początki rodzącej się w Atenach demokracji. Ostateczną formą państwa demokratycznego, Ateny uzyskały dzięki Peryklesowi. To on zdobył największą sympatię ludu. Nie bez przyczyny Tukidydes wyrażał się o nim pochlebnie W końcu był on ostatecznym twórcą demokracji ateńskiej. Sprawami zewnętrznymi zajmowało się zgromadzenie, na którym każdy obywatel mógł zgłosić swój wniosek lub wyrazić swoją opinię. Rada Pięciuset zajmowała się odtąd kontrolą urzędniczą, finansową oraz budowy publicznej.

Rzym także przechodził wiele przemian ustrojowych. Początki Rzymu to czasy królestwa. Władzę w tym okresie sprawował król, który musiał liczyć się ze zdaniem zgromadzenia ludu oraz z senatem, który tworzyli członkowie arystokratycznych rodów. 
Po wygnaniu z Rzymu ostatniego króla (ok.509 r. p.n.e.) Rzym wkroczył w epokę wczesnej Republiki. Najważniejszą władzę w Republice sprawował lud. W zgromadzeniu uczestniczyli wszyscy obywatele państwa wewnątrz swoich jednostek terytorialnych, które mogły jako całość złożyć jeden głos. Całe społeczeństwo Rzymu dzieliło się na 4 zgromadzenia. Pierwsze z nich to Comitia Curiata, czyli zgromadzenie kurialne. Było ono odpowiedzialne za sprawy adopcji, testamentów oraz nadawania konsulom i pretorom władzy. Następnym rodzajem zgromadzenia było Comitia Tributa (zgromadzenie tribusowe), zajmujące się podziałem społeczeństwa na dzielnice, kwestiami sądowniczymi oraz nadawaniem władzy. Wszyscy obywatele tworzyli tzw. Comitia Centuriata (zgromadzenie centurialne). Byli podzieleni na 193 centurie z czego tworzono 8 klas. Pierwszą z nich tworzyła piechota oraz najbogatsi mieszkańcy Rzymu. Ich zadaniem był wybór urzędników, a także stanowili oni o wojnie bądź pokoju. Ostatnim zgromadzeniem był plebs - w tym zgromadzeniu mogli brać udział tylko plebejusze. Najwyższą władzę sprawowali urzędnicy: konsul oraz pretor. W razie kryzysu konsul powoływał dyktatora. Inne ważne funkcje w urzędzie pełnili: dwaj cenzorzy odpowiedzialni za spis obywateli; edylowie zajmujący się policją, strażą pożarną, budową dróg a także organizowaniem igrzysk; kwestorzy zajmujący się sprawami finansowymi oraz ściąganiem podatków. W Republice, aby dostać urząd oprócz odpowiednich uprawnień, wypadało mieć także dobre, mocne nazwisko. Ludzie bowiem woleli głosować na „swoich” niż „cudzych”. Rządy opierały się na nawiązywaniu porozumienia między rządzącymi, a ludem. Niestety w pewnym momencie nadszedł kryzys. Obie społeczności nie mogły się porozumieć, co przerodziło się w odebranie możliwości głosowania biedniejszym grupom społecznym. Rozłam w elicie na optymatów i popularów doprowadził do walk o władzę. Walkę wygrali optymaci na czele z Sullą. Po zwycięstwie zrzekł się on swojej pozycji, a ambicje następnych pokoleń doprowadziły do jednowładztwa. 
Po wygranej przez Cezara wojnie między nim a Pompejuszem, ten pierwszy przekazał swoją władzę synowi Oktawianowi Augustowi. Był on władcą absolutnym starającym pogodzić wojskowy absolutyzm z ustrojami republikańskimi. Epoka ta przyjęła nazwę Cesarstwa, a rządy Augusta formę pryncypatu. Pierwszą fazą nowych rządów była aklamacja, czyli obwołanie władcy cesarzem. Senat przyznawał władcy godność, a zebrane zgromadzenie zatwierdzało uchwałę, dzięki której cesarz mógł już oficjalnie przyjąć tytuł princeps senatus (pierwszy wśród senatorów). Tytuł ten nie był dziedziczny, więc po śmierci cesarza o ten status mogli ubiegać się pretorianie. W epoce późnego Cesarstwa Rzym stał się państwem biurokratycznym. Utrata przez cesarzy atrybutów urzędniczych doprowadziło do współrządów kilku cesarzy.

Podsumowując rozważania na temat starożytnych państw i ich ustroju, widzimy że bardzo różniły się one od siebie. Ustrój egipski jest ustrojem typowego despotyzmu. Ateny to państwo, które po wielu przeobrażeniach stało się państwem demokratycznym. To samo dotyczy ustroju Sparty. Rzym natomiast nie sprostał stawianym mu wymaganiom. Po wielu przeobrażeniach cesarstwo przestało istnieć. Powstanie Konstantynopola oraz powołanie w nim drugiego senatu doprowadziło do poróżnienia podzielonego Imperium. Dominacja bogatej arystokracji w senacie rzymskim spowodowała zepchnięcie niższych warstw z ich pozycji. Nie wywróżyło to cesarstwu zbyt optymistycznych warunków. Państwo popadło w kryzys, a co za tym idzie nadszedł kres Zachodniego Cesarstwa. Cesarstwo Wschodnie stało się Cesarstwem Bizantyjskim. Zupełnie inny rozwój przeobrażenia przyjęły w Atenach oraz Sparcie. W Atenach dzięki świetnemu demagogowi jakim stał się Perykles, ustrój Aten po przejściu przez rządy arystokracji i oligarchię, pozostał pod postacią demokracji. W Sparcie jednak nie było do końca tak optymistycznie. Ustrój zmienił się w „rezerwat ustrojowych staroci”, co pozostałym wydawało się dość śmieszne. Egipt najmniej przeobrażany pod względem politycznym pozostał wierny swoim faraonom. Widzimy więc, że najbardziej efektowny był i pozostał przez wiele wieków ustrój Aten. Tam ludność mogła cieszyć się w miarę swobodnym życiem demokratycznym. 
Wszystkie te państwa są fundamentem przeszłości i historii polityki państw. Są kolebką tego co dało początek reformom w późniejszych epokach w Europie i na innych kontynentach. Gdyby nie tamte wydarzenia, to do dziś nie znalibyśmy wielu ustrojów i nie mielibyśmy możliwości ich zmian. 

Strona została umieszczona na bezpłatnym serwerze portalu www.genealodzy.pl , dzięki inicjatywie 

Polskiego Towarzystwa Genealogicznego

11 pażdziernika 2006 r.

 *  Ustroje polityczne w starożytności 

 *  Ewolucja ustroju rzymskiego 

 *  Zmiany w społeczeństwie rzymskim

 *  Przyczyny upadku Cesarstwa

 *  Uniwersalizm i partykularyzm